عادت ندارم در این وبلاگ از سینما بگویم. فکر نمی‌کنم عادت داشته باشم اینجا از احساستم نسبت به فیلم‌هایی که می‌بینم بنویسم. ‏اما فیلم اروپا، ساخته آقای وون تریر می‌تواند بهانه‌ای باشد برای تعریف یک حس قدیمی.‏

سوم دبستان بودم، چهارم دبستان یا پنجم ــ یادم نیست، فقط مطمئن هستم دبستان می‌رفتم که فیلم اروپا را دیدم. می‌دانید وقتی ‏کوچک بودم، هر فیلمی مرا به راحتی با خودش همراه می‌کرد. آن چیزی که می‌گویند همزادپنداری، به خوبی در من جواب ‏می‌داد و من خودم را با شخصیت‌های اصلی همراه و همدل می‌یافتم. این فیلم هم جدا از آن همدلی نبود. همدلی که فکر کنم سه ‏چهار سالی می‌شود از هر اثر هنری که باهاش مواجه می‌شوم رخت بسته. دیگر در سینما به این فکر نمی‌کنم با این و آن ‏شخصیت همراه شوم، دل بسوزانم و حتی گریه کنم. چیزی که جذبم می‌کند فضا است. فضای فیلمسازی، نه چیز دیگری. وقتی آدم ‏در فضای کار قرار می‌گیرد می‌تواند به جزییات دقت کند و همه چیز را به نوعی تحت کنترل داشته باشد. و بی‌تعارف می‌گویم که ‏خیلی دردآور. شما دیگر با شخصیت فیلم همراه نمی‌شوید، بلکه تمام لذت شما مثلاً در لحظه‌ای است که دنیل دی‌لویس به پل دانو ‏در فیلم خون به پا می‌شودِ پل توماس اندرسن می‌گوید: «من میلک شیکت رو خوردم!» آن فضا و لحظه از کل فیلم مهم‌تر ‏می‌شود، پس برای من می‌ماند فقط و فقط فضاها. البته بی‌تعارف وقتی جلب فیلم‌هایی مثل مگنولیا یا شب‌های عشرت می‌شوم، به ‏خودم می‌گویم من از این فیلم‌ها لذت نمی‌برم، بلکه از تک تک نماهای پل توماس اندرسن کیف می‌کنم و هر نما را در ذهنم ثبت ‏می‌کنم و به خاطر همین است که فیلم‌هایش را بارها می‌بینم؛ همین اتفاق برایم در فیلم‌های آلتمن و کوبریک و برگمان و فلینی ‏تکرار می‌شود. بذاریم یک طور دیگه ماجرا را ببینیم؛ فیلم خوب پر است از زیر ساخت‌های محکم، از شخصیت‌پردازی گرفته تا ‏پیرنگ و فیلمبرداری و صحنه پردازی. شما در یک لحظه مجذوب تمامشان می‌شوید، یعنی به زبان دیگر یا مجذوبش می‌شوید یا ‏فراموشش می‌کنید. بهتر بگویم: آن را پس می‌زنید. در اصل شما دیگر فیلم را برای داستانش نگاه نمی‌کنید، چون می‌دانید آخرش ‏چه می‌شود، فقط تجربه حس دوباره آن لحظات شما را به دیدن وا می‌دارد.‏

نمی‌دانم فیلم دلقک‌هایِ فیلینی را دیده‌اید یا نه؟ اما اگر با دنیای فیلینی آشنا باشید، بهتر از من می‌دایند که این مرد چه جزییات ظنز ‏و باریک و دلنشینی در فیلم‌هاش دارد. ارجاع‌تان می‌دهم به فیلم آمارکورد، آن صحنه‌ای که عموی خل وضع به بالای درخت ‏می‌رود و فریاد می‌کند: «من زن می‌خوام!» حالا وقتی در فیلم دلقک‌ها شما یک افسر نازی را ببینید که در بلاهت تمام سوار یکی ‏از همان موتورهای دو تکه زمان هیتلر شده است (می‌دایند از کدام‌ها) در یک نمای مسخره، برای اینکه حضور خودش را در ‏ایستگاه قطار اعلام کند بی‌معنا دو بار جلوی ورودی ایستگاه با موتور می‌گردد ــ بی‌تعارف گمان نمی‌کنم کسی پیدا شود که آن ‏صحنه را ببیند و جزوی از خاطرات ظنز ذهنش نشود. ‏

نه، تمام اینها را نگفتم که تعاریف اعلا و اَلَکی نثار فیلم اروپا بکنم، هر چند وقتی این فیلم در سال 91 نتوانست جایزه نخ طلای ‏کن را ببرد وون تریر، رومان پلانسکی را (که در آن زمان رییس هییت داوران بود) «کوتوله» خواند. (البته بماند که همان سال ‏وون تریر سه جایزه از جمله جایزه ویژه هییت داوران را برد، ولی نخل طلا به بارتون فینکِ برادران کوهنیِ رسید که فیلمی ‏خوب بود، اما بهتر از اروپا نبود.) و باز منظورم این نیست که فیلم شایستگی تمجید ندارد؛‌ نه صحبت سر اینها نیست. از حسم ‏می‌گویم، از حس کودکی که فیلمی از تلویزیون خانه‌اش دیده بود به نام اروپا. با شخصیت به اندازه‌ای همراه شدم که مدام دلم ‏می‌خواست فقط بمب را در قطار کار بگذارد و فرار کند، برگردد آمریکا، آمریکایی که همیشه فکر می‌کردم اگر جزوی از آن ‏باشی حتماً آدم متفاوتی هستی و همیشه حرفت خریدار دارد. یادم می‌آید وقتی او خودش را از قطار بیرون می‌انداخت، واقعاً ‏همراهش روی آن چمن‌ها نفس سرد را به سینه می‌دادم. در زندگی یک سری موقعیت‌هایی است که بسیار وحشتناک هستند. یکی ‏از این موقعیت‌ها برای من گیر افتادن در فضای بسته است. بماند...‏

امروز که فیلم را دوباره دیدم، هیچ احساس همدلی یا همزادپنداری عمیق با شخصیت اصلی نکردم، فقط با فضای کار جلو رفتم. و ‏فضای کار؛ تلخی‌ای که از جامعه نابوده شده انتظارش را می‌کشیدیم به عینه منتقل می‌کرد (وقتی می‌گویم عینه منظورم ‏واقع‌گرایی فیلم آلمان سال صفرِ ویسکونتی نیست) ماهیت آن فضا به عین انتقال داده شده بود. این انتقال از همان ابتدا آغاز ‏می‌شود، با گفتار (بخوانید نریشن) آقای ماک وون سیدو (بازیگر کارهای برگمان را که دیگر می‌شناسید.) آن هم به شکل زاویه ‏دید دوم شخص (زاویه دید محبوبم) ما و شخصیت را وارد داستان می‌کرد. با ده شماره‌ی جادویی وارد آلمانی می‌شویم که هویتش ‏به اندازه‌ای انتزاعی شده که می‌توانیم آن را جایگزین هر شهر فاجعه دیده‌ای در جهان کنیم. پس باید منتظر فساد و تباهی تک‌تک ‏افراد باشیم. شخصیت اصلی فردی است ایده‌آلیست. از آمریکا به اینجا آمده است تا بتواند با نشان دادن «مهربانی» خودش جامعه ‏را به تعالی ببرد. او مهماندار قطار می‌شود، تقریباً مهماندار تنها شرکت حمل و نقلی که در آلمان مشغول به کار است. از همان ‏ابتدا عوض اینکه با او برخوردی نرم شود، همگی بهش می‌پرند. همگی ازش انتظار دارند و او در تقابلش با صاحب شرکت حمل ‏و نقل و دختر و پسر او آن‌قدر از خودش نرمش نشان می‌دهد که از همانجا تبدیل به قربانی فیلم می‌شود. جنبه نوآر فیلم شروع به ‏رخ نمایی می‌کند. دختر صاحب شرکت حمل و نقل سعی می‌کند او را به خودش جلب کند. شخصیت اصلی گویی هر قدم که بر ‏می‌دارد، بیشتر به سمت نابودی خودش می‌رود، درست اتفاقی که در یک نوآر می‌افتد. ضدقهرمان داستان هم در انتها همسرش،‌ ‏‏(همان دختر صاحب شرکت حمل و نقل که باعث اصلی خودکشی پدرش هم بوده است) از آب در می‌آید. یعنی زن او را طعمه‌ای ‏کرده است تا برای نابود کردن قطار ازش استفاده کند. زمانی که شخصیت به این خودآگاهی می‌رسد، دست به طغیان می‌زند. این ‏طغیان معادل منفجر کردن بمبی است که فکر می‌کرده انفجارش فرقی با جنایت ندارد...‏

تصویری که از کودکی در ذهن من شکل گرفته است همین است. شخصیتی که دوست داشتم آزاد شود و به خانه‌اش برگردد، در ‏واگن گیر می‌افتد. واگن به داخل آب فرو می‌رود. در اتاقک او باز نمی‌شود. پنجره را نرده‌های آهنی پوشانده‌اند. آب بیشتر و ‏بیشتر به داخل اتاقک می‌زیرد. هر شَتَکِ آب، نفس ما و او را به شماره می‌اندازد. و من به خودم می‌گفتم چرا او به خانه‌اش ‏برنگشت. یک کاری باید بکند. اما در باز نمی‌شود. آب بالا و بالاتر می‌آید. مردم روی واگن ایستاده‌اند. اما کاری پیش نمی‌رود. او ‏دارد غرق می‌شود و راوی به حالت دوم شخص می‌گوید تا ده که بشمارد، زندگی‌اش تمام می‌شود. پس می‌شمارد. همچون خداوند. ‏همچون سرنوشت. همچون جبر. و به ده می‌رسد و شخصیت می‌میرد و ما هنوز زنده هستیم، اما حس مرگ را تا مغز استخوان ‏تجربه کرده‌ایم. فرقی هم ندارد با او همراه باشیم یا نه. مرگی که در جهان محتوم به فنای فیلم ناگزیر است...‏
-----------------------------------
در انتهای فیلم متوجه شدم تجربه من تغییر نکرده است، فقط حالا می‌دانم دارم چه می‌بینم و چطور به آن سکانس پایانی ‏رسیده‌ایم...‏
نمی‌دانم چطور بگویم این فیلم یک تجربه غنی سینمایی است و جواهری کوچک در میان تمام فیلم‌های دوست داشتنی تاریخ سینما. ‏اما فکر می‌کنم دیدن یک بار فیلم صحت این حرف را تا حدی برایتان مشخص کند...‏

10 فروردین 1388

نظر خوانندگان:

نام:


آدرس ای‌میل:


آدرس سایت شخصی:



نظر شما:


لطفاً آن‌چه را که در تصویر پایین می‌بینید وارد کنید.
(کد امنیتی برای جلوگیری از اسپم)